De wereld op z’n kop

'Circulariteit structureel verankeren in beleid en werkwijze’, het is een mond vol en steeds meer gemeenten willen het. Maar hoe werkt dat? Hoe wordt circulariteit meer dan een beleidsdoel en hoe wordt dat in de praktijk toegepast? Ervaringsdeskundigen bij de gemeenten Apeldoorn en Rotterdam vertellen hoe zij dat met deze uitdagingen omgaan. “Ik ben het project gestart met de gedachte hoe ik mijn fiets thuis repareer en opknap, gewoon kijken of het lukt."

Bij veel koploper-gemeenten, waar circulair werken al behoorlijk geïntegreerd is, begonnen de initiatieven op de werkvloer. Zo ook bij de Gemeente Apeldoorn. Op de werkvloer wordt daar hard gewerkt aan de beoogde doeleinden, nu is die gemeente bezig met de beleidsmatige verankering.

‘Zooi naar Mooi’

In het programma ‘Van Zooi naar Mooi’, dat liep tussen 2019 en 2023 heeft Rotterdam als gemeente al veel met circulariteit geëxperimenteerd. Daarnaast werkt de gemeente actief aan het verankeren van circulariteit via intern beleid, aangepaste werkwijzen en processen. Dit is een belangrijk thema in het programma 2023-2026. 

Denken in mogelijkheden, zo doet Rotterdam dat. Wim van der Meer is assetmanager in die gemeente en hij legt het als volgt uit: “Ik ben het project gestart met in gedachte hoe ik thuis mijn fiets repareer en opknap”, stelt hij. “Waarom kan dat niet met PVC. Zo ben ik uit nieuwsgierigheid medewerkers gaan enthousiasmeren. Gewoon proberen en kijken of het lukt.”

Van praktijk naar beleid in Apeldoorn

In de gemeente Apeldoorn is circulair beleid op hoofdlijnen vastgelegd in de Omgevingsvisie. Daarin staat bijvoorbeeld dat minimaal 25 procent van wat de gemeente inkoopt circulair is.

Om dat uitgangspunt meer handen en voeten te geven, hanteert Apeldoorn voor alle aanbestedingen het basisniveau uit de criteria van Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI).

Jaarlijks wordt een hoger ambitieniveau bepaald voor een aantal aanbestedingen of productgroepen.

Toch biedt dit beleid nog vrij algemene richtlijnen en te weinig concrete handvatten voor de uitvoering. Daarom is een werkwijze ontstaan waarin medewerkers zelf circulaire initiatieven opzetten. Zo is er een interne marktplaats waar materialen niet worden weggegooid, maar worden hergebruikt door medewerkers. Ook wordt het raamcontract ‘klein onderhoud riolering’ gehanteerd, waarin afspraken staan over het terugbrengen van vrijkomend materiaal.

Ontdek meer over deze initiatieven.

De gemeente houdt circulaire pilots in het begin klein. Zo blijft het project behapbaar en het creëert bewijs om de organisatie mee te krijgen. Er wordt geïnventariseerd welke circulaire mogelijkheden er zijn, voor nieuwe producten worden aangeschaft.

Sonja Dijkman-Elskamp werkt sinds 2024 binnen de gemeente Apeldoorn aan circulariteit in de openbare ruimte. “Van aanleg tot onderhoud”, zegt Dijkman, adviseur circulariteit, samenvattend. “Met enthousiaste collega’s verbinden we afdelingen en ontwikkelen we gezamenlijke kaders voor een duurzame aanpak. Het proces is uitdagend, maar de energie en inzet maken het bijzonder waardevol.”

De werkwijze zorgt voor waardevolle inzichten vanaf de werkvloer. Nu wordt gewerkt aan een beleid dat beter aansluit op wat er al gebeurt. Een beleid dat deze initiatieven ook verder ondersteunt en uitbreidt. Om de werkvloer en dat beleid beter met elkaar te verbinden, is de functie adviseur circulariteit gecreëerd.

Ook teammanager Beheer en onderhoud Erwin Knijnenburg maakt zich hard om beleid door te vertalen naar de projecten. “Circulariteit staat in ons beleid, maar het moet door worden vertaald naar projecten”, vertelt Knijnenburg. “Het is mijn rol om mensen hierin mee te nemen en ervoor te zorgen dat het onderwerp onder de aandacht blijft."

Ook worden medewerkers zelf gestimuleerd om circulair te denken en te handelen. Dat geldt voor iedere afdeling. Zo wordt circulair werken niet alleen een ambitie, maar een vaste werkwijze binnen de organisatie.

Een balans tussen experimenten en beleid in Rotterdam

De gemeente Rotterdam combineert al jarenlang de bottom-up- en top-down-strategieën.

1. Bottom-up, hierbij voort de werkvloer de boventoon. Dit is het stimuleren van circulaire toepassingen in projecten vanaf die werkvloer. Tegelijkertijd werkt de gemeente aan het vastleggen en verankeren van circulaire werkwijzen via beleid en aangepaste processen.
2. Top-down, hierbij wordt circulair werken gestimuleerd. De proceskant wordt ondersteund, gestimuleerd en gefaciliteerd. Bijvoorbeeld door transitieregisseurs als Caroline Agema. Ze brengt het gesprek op gang en zorgt dat circulariteit een integraal onderdeel is van het proces.

"Als transitieregisseur voor openbare ruimte focus ik mij op de proceskant”, vertelt Agema. “Ik stimuleer en faciliteer dat de collega’s circulair werken. De wil is er vaak wel, maar collega’s weten niet altijd hoe. Ik breng het gesprek op gang en zorg ervoor dat circulariteit een integraal onderdeel wordt van het proces."

Een ander initiatief waar Rotterdam veel aandacht mee kreeg is de aanbesteding van circulaire buizen tegen zo laag mogelijke milieukosten. Als assetmanager was Wim van der Meer de katalysator en motivator in dit gesprek.

Hij wist mensen te inspireren met zijn analogie van het opknappen van een fiets. Hij kreeg in het project steun van Jeroen van der Wal, beheerder van riolering en klimaatadaptatie. Van der Wal kijkt graag met een circulaire bril. Voor hem is circulariteit een productieproces vermijden.

“Het denken vanuit circulariteit en klimaat adaptatie gaan in de praktijk best vaak samen”, legt Van der Wal uit. “De kosten zijn niet alleen voor een project, maar voor een leven lang. Bij de levensduur scope wordt nog niet altijd met een circulaire bril gekeken. Circulariteit is voor mij niet het gebruiken van defecte rioolbuizen als fundering. De rioolbuizen moeten een tweede leven krijgen in een soortgelijke functie. Zonder dat daar een productieproces voor nodig is.”

Deze ambitie wist de gemeente Rotterdam te verenigen met een ambitie om de markt wakker te schudden en om te zetten in een veelbesproken aanbesteding. Die aanbesteding werd zelfs genomineerd voor de KoopWijsPrijs.

Het bewijst dat circulariteit Teamwork is.

Belangrijke elementen van de Rotterdamse aanpak zijn:

• Ruimte voor experimenten: medewerkers worden gestimuleerd om nieuwe circulaire oplossingen te verkennen en te testen.
• Duidelijke kaders in inkoopprocessen: circulariteit als vast onderdeel van aanbestedingscriteria.
• Transitieregisseurs: interne experts die circulair werken stimuleren en circulaire doelen implementeren in intern beleid en werkwijzen.

Wat werkt het beste?

De kracht zit in de combinatie. De praktijk laat zien dat de meest effectieve aanpak een combinatie is van beide strategieën. Dus bottom-up, waarbij de werkvloer de boventoon voert. En top-down, waarbij circulair werken in het proces gestimuleerd wordt.

Apeldoorn laat zien hoe waardevol het is om circulair werken eerst in de praktijk te testen en daarna het beleid hierop verder aan te passen. Rotterdam bewijst dat een sterke beleidsbasis helpt om circulariteit breed toe te passen, terwijl er ruimte blijft voor initiatieven vanuit de praktijk.

Een gemeente die circulariteit structureel wil inbedden moet zorgen voor een balans: stimuleer medewerkers om circulair te denken én ondersteun hen met duidelijke kaders en beleid. Zo werk je samen aan een toekomstbestendige, circulaire stad.